Antrasit, Linyit ve Kok Kömürü Arasındaki Fark

Kömür tek bir madde değildir. Bitki kalıntılarının çok uzun süre basınç ve sıcaklık altında dönüşmesiyle oluşur; bu dönüşüm ne kadar ilerlemişse kömürün karbonu ve ısıl değeri genellikle o kadar artar, nemi ve uçucu maddesi azalır. Bu ilerleme derecesine kömürün sınıfı (rank) denir. Bu yazıda en sık karıştırılan üç adı, linyit, antrasit ve kok kömürünü, aradaki bitümlü kömürü de unutmadan karşılaştırıyoruz.

Kömürleşme Sırası

Sınıflar en düşükten en yükseğe şöyle sıralanır. ABD Enerji Bilgi İdaresi'nin (EIA) verdiği karbon aralıkları:

• Linyit: yüzde 25-35 karbon; kömür sınıfları içinde enerji içeriği en düşük olanı.
• Alt bitümlü kömür: yüzde 35-45 karbon.
• Bitümlü kömür (taşkömürü): yüzde 45-86 karbon.
• Antrasit: yüzde 86-97 karbon; ısıl değeri genellikle en yüksek olan.

Bu değerler nemi ve mineral maddeyi de içeren, “olduğu gibi” kömür içindir. Linyit çok nemli bir kömür olduğundan kuru ve külsüz esasta karbonu yüzde 60-70'e çıkar.

Linyit

Linyit en genç ve en nemli kömürdür. Isıl değeri nemli ve mineral maddesiz esasta 10-20 MJ/kg, yani yaklaşık 2.400-4.800 kcal/kg aralığındadır; kül oranı da geniş bir aralıkta değişir. Dünyada linyitin büyük kısmı elektrik santrallerinde yakılır. Isınmada kullanılan linyitin kalitesi havzadan havzaya çok değişir; bu yüzden çuvaldaki kalori ve kül değerine bakmak gerekir. Ürünlerimizden yerli linyit kömürü bu sınıftandır; çuval beyanına göre A1 sınıfı linyit olan Soma kömürü de öyle.

Bitümlü Kömür (Taşkömürü)

Linyit ile antrasit arasında yer alır ve uçucu madde içeriği geniş bir aralıkta değişir. Yanarken dumanlı bir alevle yanar, yumuşar ve kabarır. Kükürdü ve fosforu düşük olan bitümlü kömürler koklaşabilir (metalurjik) kömür olarak çelik üretiminde kullanılır; bu şartları taşımayanlar termik kömür olarak elektrik üretiminde ve ısınmada kullanılır.

Antrasit

Antrasit en yüksek sınıftaki kömürdür: yüzde 86-97 karbon içerir, uçucu maddesi en çok yüzde 10 civarındadır. Isıl değeri nemli ve mineral maddesiz esasta 26-33 MJ/kg, yani yaklaşık 6.200-7.900 kcal/kg'dır. Zor tutuşur, ama tutuştuktan sonra kısa, mavi ve dumansız bir alevle yanar; bu yüzden bazı ülkelerde elle beslenen sobalarda ve otomatik beslemeli kazanlarda ev yakıtı olarak kullanılır. Ürün listemizde antrasit yok.

Kok Kömürü

Kok, doğadan çıkarılan bir kömür sınıfı değil, işlenmiş bir yakıttır. Genellikle külü ve kükürdü düşük bitümlü kömürün havasız bir fırında yaklaşık 1.000-1.100 °C'de ısıtılmasıyla elde edilir; bu sırada su, gaz ve katran uzaklaşır, geriye sert, gözenekli ve karbonca zengin bir kütle kalır. Kokun asıl kullanım alanı yüksek fırınlarda demir cevherinin eritilmesidir; burada hem yakıt hem de indirgeyici olarak görev görür. Az dumanlı yandığı için geçmişte bazı ülkelerde ev ısınmasında da kullanılmıştır. Kok kömürü satmıyoruz; ürün listemizdeki kök kömür adı benzese de kok değil, yerli bir ısınma kömürüdür.

Kalori, Uçucu Madde ve Kül: Sobada Ne Anlama Gelir?

• Kalori: Yüksek kalori, aynı ısı için daha az kömür demektir.
• Uçucu madde: Uçucu maddesi yüksek kömür kolay tutuşur ve uzun, daha dumanlı bir alevle yanar; uçucu maddesi düşük kömür zor tutuşur ama daha temiz yanar.
• Kül: Kömürün yanmayan mineral kısmıdır; kül arttıkça birim ağırlıktaki ısı düşer ve temizlik artar.

Bu değerlerin çuvalda nasıl yazıldığını kömür çuvalındaki değerler yazımızda anlattık.

Ev Isınmasında Seçim

Ev ısınmasında asıl seçim çoğunlukla yerli linyit ile yüksek kalorili ithal kömür arasındadır. Bütçe öncelikliyse ve depo genişse yerli linyit; az yer kaplasın ve soba seyrek doldurulsun istiyorsanız Sibirya kömürü gibi yüksek kalorili ithal kömürler öne çıkar. Ayrıntılı karşılaştırma ithal kömür mü, yerli kömür mü yazımızda; tüm ürünler kömür sayfamızda.

Kaynaklar: U.S. Energy Information Administration (EIA), “Coal explained” (kömür sınıflarının karbon aralıkları); Wikipedia, “Lignite”, “Bituminous coal”, “Anthracite” ve “Coke (fuel)” (ısıl değer, uçucu madde, yanma özellikleri, kokun üretimi ve kullanımı). MJ/kg değerleri 1 MJ ≈ 239 kcal ile çevrilip yuvarlanmıştır.